انتخاب تاریخ:   /  /   
خبرهای این صفحه پربیننده‌ترین خبرها
کد خبر: ۵۰۶۶۵ | تاریخ : ۱۳۹۸/۷/۳ - شماره: 1177
مقاله

نذر اطعام دهی یا توسعه نذر فرهنگی؟

اشاره: محمدمهدی فتوره‌چی - پژوهشگر اجتماعی و مدرس علوم ارتباطات، مدیر گروه مطالعات رسانه و فرهنگ مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران- در یادداشتی که در اختیار ستاره صبح قرارگرفته، ضمن مروری بر مفهوم نذر و بیان اجمالی تاریخچه و فلسفه اطعام و نذورات و نیز ضمن اشاره به انواع نذورات فرهنگی و معنوی و بیان اهمیت آن، حاصل تأملاتی چند در این باب در قالب تحلیل و نظر و پیشنهاد از نظرگاهتان خواهد گذشت.

مغهوم نذر
نذر واژه‌ای عربی است و از معانی آن می‌توان به مواردی چون عهد، پیمان، وعده به خیر و شر و آنچه شخص مؤمنی بر خود واجب می‌کند اشاره کرد. لذا در تعریفی گفته‌شده است که هرگاه انسانی تصمیم بگیرد برای رضای خدا کاری انجام دهد (کاری که مستحب به شمار می‌آید) براثر انجام نذر بر او واجب می‌شود. بر اساس احکام فقهی چنانچه صیغه نذر جاری شود و کسی باخدای خویش عهدی ببندد، انجام آن بر فرد واجب می‌شود. البته نذرها معمولاً مشروط بوده و در صورت روا شدن حاجتی قابلیت و امکان تحقق پیدا می‌کند.
نذر ازجمله رسوم و آدابی است که مسلمانان و به‌ویژه شیعیان بدان اعتقاد ویژه داشته و اغلب برای برآورده شدن حاجت و یا رفع مصیبت و مشکلی به انجام این عمل یا سنت اسلامی روی می‌آورند. امروزه در اثر هم‌زیستی شیعیان با برخی شهروندان پیرو ادیان و فرق دینی در میان ارامنه و زرتشتیان هم گاهی دیده می‌شود افرادی که تحت تأثیر این رفتار دینی فرهنگ پذیر شده و از سر ارادت به مقام شهیدان کربلا و یا به‌واسطه توسل به آن شافیان و حاجت دهندگان و گرفتن حاجتی اقدام به توزیع نذورات و خیراتی می‌کنند، به‌ویژه هم‌وطنان زرتشتی‌مان در شهر و روستاهای یزد به دلیل آنکه سیدالشهدا (ع) دختر یزدگرد سوم را به همسری خود برگزیده بوده است، آن امام همام و سرور جوانان بهشت را داماد زرتشتیان دانسته و ازاین‌رو با بذل مال و گاه اطعامی تعلق‌خاطر مضاعفی به او و اهل‌بیتش آشکار می‌کنند.

تاریخچه نذر
در تاریخ اسلام شاید بارزترین و مهم‌ترین اقدام به انجام نذر را حضرت فاطمه (ع) تحقق بخشیده است؛ زمانی که فرزندان دلبندش امام حسن (ع) و امام حسین (ع) بشدت تب‌دار و بیمار بودند و لذا آن حضرت و متعاقباً حضرت علی (ع) و حتی آن دو بزرگوار هم باخدای خود عهد بستند که چنانچه بهبودی حاصل شود سه روز روزه‌بگیرند؛ روزه‌هایی که به دلیل مراجعه پی‌درپی و هرروزه فرد مسکین، یتیم و اسیری تنها با آب افطار شد و پس از سه روز به افطار با  قوتی و نانی منجر شد و شأن نزول آیه یطعمون الطعام علی حبه مسکینا و یتیما و اسیرا و ... بود.
اما با مروری بر ادوار تاریخی حکومت‌ها می‌توان دریافت که خلفای اموی و بنی‌عباس و بعد در دوره صفویه خلفا و شاهان حکومت‌ها به‌موازات فراهم شدن زمینه و شرایط عزاداری در ماه محرم به‌تدریج احسان و اطعام و بذل نذورات هم در حین و پس از عزاداری مرسوم و متداول شد؛ در ابتدای امر با توزیع آب و شربت به عزاداران تشنه در دسته‌ها و متعاقباً در اثر طولانی شدن جلسات وعظ و نوحه‌خوانی و... و کم‌کم اطعام و پذیرایی از عزاداران با غذاهای ساده‌ای چون نان و پنیر، نان کشک، نان و حلوا، انواع آش‌های محلی و بعدها عدس‌پلو و قیمه و ... متداول گشت و تا به امروز با تنوع‌بخشی روزافزون به غذاها و نوشیدنی‌ها همچنان ادامه دارد؛ تا جایی که اغلب مردم از مسلمان و غیره ماه محرم را با اطعام، توزیع نذورات و گسترده شدن سفره‌های احسان نشانه‌شناسی می‌کنند، اقدام ارزشمندی، مستحب و قابل‌توجهی که در این عصر و زمان در حال تبدیل به امری واجب و ناگزیر و گاه رقابتی شدن است تا جایی که با تغییر سبک و شیوه  پذیرایی از غذاهای سنتی چون قیمه قورمه و ... به کوکتل، پیتزا و ...بیم آن می‌رود که برخی از کارشناسان از مغهوم کافی‌شاپ شدن عزاداری‌ها سخن به میان آورند و احتمالاً از همین روست که در پی فرم‌گرایی و غلبه امور فرعی چون طبخ و توزیع نذری در محافل و مجالس و خیابان‌ها برخی از شهروندان و کارشناسان از لزوم تغییر سبک احسان نذورات به نذورات فرهنگی و معنوی دیگری چون نذر کتاب و نذر خون و ...یاد می‌کنند.

نذر فرهنگی و لزوم گسترش آن
نذر فرهنگی اصطلاحی است که در سال‌های اخیر رواج یافته است و به معنای نوعی نذر است که در آن صرف وقت و قوای فکری افراد مورد توجه است. در نذر فرهنگی فرد نذر کننده، کاری فکری، خلاقانه، فرهنگی یا تخصصی را برای دیگران انجام می دهد. بر خلاف نذرهای عمومی که مورد نذری عمدتا مادی و شامل مواردی مانند اطعام دیگران است، نذر فرهنگی شامل انجام یک کار فرهنگی و فکری برای فرد یا گروهی از افراد می‌شود و در قالب نذر وقت و مهارت تعریف می شود.
ازجمله نخستین نذرهای دیگری که در طی سال‌های اخیر باهدف ترویج و توسعه‌ی اهداف فرهنگی، در کشور متداول شده می‌توان به نذر ارائه‌ی خدمت تخصصی نیکوکاران چون پزشکان و... با صرف اوقاتی در زمان‌های محدود و مشخصی به محله‌های کمتر برخوردار و فقیر و یا حتی جوامع فرامحلی و ملی اشاره کرد. در همین ارتباط در چند سال گذشته در پی فراخوان پیوستن به پویشی در شهر یزد عده‌ای از شهروندان متعهد این شهر باهدف تأمین سبد مواد غذایی اصلی مردم نیازمند سبک جدید و تحسین‌برانگیزی را ذیل پویش «نذر من» بنیان گذاشتند، سبکی که در سال‌های اخیر با «نذر لوازم‌التحریر» و «نذر کتاب» و ...تنوع بیشتری را در شیوه نذورات موجب شد. شایان‌ذکر است که در سال 1394 به همت شهرداری تهران برای نخستین بار طرح «نذر فرهنگی» به‌طور رسمی با ایجاد وبگاهی برای پدران و مادران معنوی شهر مطرح شد. در سال 1397 هم جمعی از عزاداران حسینی متعهد و طبیعت دوست در شهر اراک پویش «نذر فرهنگی» را با همکاری سازمان مدیریت پسماند شهرداری در راستای اشاعه فرهنگ پاکیزگی با شعار «پاکیزگی، مظهر ایمان» در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی فعالیت تحسین‌برانگیزی را به‌صورت گسترده آغاز کردند تا بدین ترتیب شیوه جدیدی از نذری دادن را در این شهر بنیان نهند. با توجه به نیاز مبرم اقشار محروم و زیرخط فقر جامعه به برخی اقلام ضروری و غذایی زندگی و نیز انتقادات فزاینده‌ای که برخی از هم‌وطنانمان به‌ویژه دوستداران طبیعت و پاکیزگی در خصوص ریخت‌وپاش‌های بدمنظر و تخریب‌گرانه طبیعت در شهر و روستاهای بازگو می‌کنند به نظر می‌رسد که متعاقب اتخاذ تمهیداتی ازجمله فرهنگ‌سازی و آموزش همگانی به شهروندان خیر و نیکوکار می‌توان به‌موازات نذورات اطعام و گسترانیدن سفره‌های احسان در حسینیه‌ها و مساجد در سالیان پیش رو بخشی از هزینه‌های افراد خیر و نذر کننده را صرف انجام نذورات فرهنگی چون «نذر کتاب و لوازم‌التحریر» و یا «نذر سبد مواد غذایی» و ... یا نذرهای جایگزین دیگری چون نذر طبیعت کرد؛ نوع دیگری از نذر غیر اطعامی که در سال‌های اخیر دوستداران طبیعت و محیط‌زیست هم‌وطن بشدت از ترویج و توسعه‌ی آن استقبال کرده‌اند.

کلام آخر
به همین ترتیب می‌توان به انواع دیگری از نذورات که در سال‌های اخیر متداول شده اشاره کرد ازجمله به «نذر ترک گناه»، «نذر کتاب در گردش»، «نذر پیشواز»(ویژه غبارزدایی از مساجد و حسینیه‌ها)، «نذر آموزش قرآن»، «نذر تکریم ایتام» و ... که هر یک از آنها در گفتاری مجزا قابل‌طرح و بحث است.

ارسال دیدگاه شما

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیر سیستم منتشر خواهند شد
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهند شد
  • پیام هایی که به غیر از زبان پارسی باشد منتشر نخواهند شد