شاعر عافیت­‌سوز؛ نگاهی گذرا به شعر مظاهر مصفا به مناسبت سالمرگ او

دفترهای شعر او عبارتند از توفان خشم، شب‌های شیراز، سی­پاره، سپید نامه، جمعه سرخ، نسخه اقدم و گزیده اشعار .

در کنار این دو ویژگی، آنچه مظاهر مصفا را در جامعه ادبی معرفی می­کند، صراحت و عافیت­سوزی اوست. دانشجوی بااستعداد دانشگاه تهران که به علت علاقه به دکتر مصدق، نزدیک به یک دهه منتظرالدفاع شد و نتوانست از رساله دکتری خود دفاع کند، در دوره دبستان هم به علت پافشاری در قواعد املایی که فقط خودش آن را می­پذیرفت، بارها تنبیه شد و در ادبخانه محبوس گردید، اما از عصیانش دست نکشید. در محیط کار و اداره نیز، داستان به همین منوال بود. با استخدام یک استاد برجسته که از گروه دیگری آمده بود مخالفت می­کرد و در مقابل رئیس دانشگاه قرار می­گرفت (صالحی، 1402: 138) و یا یک­بار در اداره فرهنگ قم برای گرفتن بودجه، شهردار را در اتاقش حبس کرد (همان. 105) و همه اینها شخصیتی عجیب می­آفرید که حداقل برای مردم عافیت­طلب امروز عجیب، اما دوست­داشتنی بود. خودش در این باره می­گوید: «من در تمام عمرم، مرئوس بسیار بدی بودم یعنی هرگز با کسی که نسبت به من سمت ریاست و وزارت داشت، سازگار نبودم... و همیشه رؤسا از من ناراضی بودند» (همان. 117).

پس وقتی درباره مظاهر مصفا سخن می­گوییم، با یک شخصیت سه بعدی طرف هستیم؛ پژوهشگر و استاد دانشگاه، شاعر، و فردی عصیانگر. در این یادداشت و به مناسبت سالمرگ ایشان، با نگاهی گذرا به گزیده اشعار دکتر مظاهر مصفا، حال و هوا و روزگار او را بررسی می­کنیم.

***

بخشی از شعر هر شاعری بازتاب زندگی شخصی او و دیدگاه اجتماعی­اش است. با این حال، این ویژگی به صورت مستقیم و گاه غیرمستقیم نمایان می­گردد. در شعر مظاهر مصفا نیز نشانه­هایی از زندگی و خاطرات او در برخورد با دیگران دیده می­شود؛ مانند اشاره شاعر به یک اتفاق و خاطره با شخصی معیّن:

یاد باد آن صباح شادی و شوق که ز مکتب مرا به در بردی

در جنوب و شمال گرداندی یا ز خاور به باختر بردی

با من از هر دری سخن راندی با تو از هر دری سخن راندم

از گذشته تو قصه­ها خواندی من از آینده قصه­ها خواندم (گزیده: 32)

با این حال در مواردی نیز، کلام منظوم مصفا به آشکاری و وضوح از یک خاطره و یک شخص نشان دارد. مانند منظومة حدیث عبا که درباره یک عبای نایینی است که آن را از دوستی به نام شریفی هدیه گرفته و با آن خاطراتی دارد (ر.ک. گزیده: 34).

در مصاحبه تاریخ شفاهی با مظاهر مصفا، ایشان به دبستان باقریه در قم اشاره می­کند و توضیح می­دهد که به علت حذف کردن واو معدوله در کلماتی مثل خواهر و خواب و... که تلاشی برای نگارش کلمات به صورت ملفوظ بود، بارها از معلم املا که مغازه قصابی هم داشته، ترکه انار خورده است و وقتی دستش تحمل ترکه­های انار نداشته، او را در ادبخانه حبس کرده­اند (صالحی، 1402: 37). این خاطرة تلخ به شعر او وارد می­شود:

یادم آرد عذاب مکتب و درس روز در باقریّه، شب خانه

یادم آید که هفته­ای یکبار می­شدم بندی ادبخانه

خواهر و خواب و خویش و خواندن را وقت املا نوشتمی بی واو

در ادبخانه ماندمی بی­صبر زخمة ترکه خوردمی بی­تاو (گزیده: 37)

در همین مصاحبه، دکتر مظاهر مصفا از دوستی قدیمی خود با شهیدان مفتح و بهشتی در زمان ریاست فرهنگ قم سخن می­گوید. با این حال تأکید می­کند که پس از انقلاب و به منصب رسیدن این اشخاص، دیگر ارتباطی با آنها نداشته است (صالحی، 1402: 104). اما بعد از انقلاب و در زمان بازداشت دکتر پرویز ناتل خانلری به دکتر مفتح زنگ می­زند و به دیدار او می­رود تا برای نجات دادن دکتر خانلری از زندان و اعدام صحبت کند. دکتر مفتح از احتمال اعدام خانلری سخن می­گوید و تأکید می­کند که تا حد توان خود به او کمک خواهد کرد. مصفا اشاره می­کند که نمی­داند نقش دکتر مفتح در آزادی استاد خانلری چه مقدار بوده است (همان. 110). ماجرا را از زبان شاعر بخوانیم:

گفتم به شیخ شهر صباحی حکایتت تا باشدم مفتح بابی ز داوری

دستی به دست سود که استاد رفتنی است از جدّ و جهد بی­ثمر، آن به که بگذری (گزیده: 52)

در ایام جوانی، روزی در دیدار با دکتر پرویز ناتل خانلری (وزیر فرهنگ) از وضعیت حق­التدریس سالانه­اش گله می­کند. مقام وزارت، سربه­سر او می­گذارد. مصفا می­گوید: «آقا در مملکتی که امثال [تیمور] بختیار صاحب همه­جور قدرتی بودند و هستند، ما چطور باید درس بدهیم و پولمان را هم بخورند؟». خانلری به شوخی می­گوید: «بله، در مملکتی که شعبان جعفری این همه بصیرت دارد، چقدر بد است که پول معلمی را بخورند!» (صالحی، 1402: 115). مصفا در شعر«در سوگ خانلری» به این خاطره اشاره می­کند:

یاد آیدم ز دور جوانی که اوستاد آبی بر آتشم زد از نیک­محضری

شد دستگیر من به جوانمردی و شرف روزی که من ز جان و جوانی شدم بری

برداشتم حکایت بیداد پیش او خندید و گفت کیست که خیزد به یاوری...

گفتم ز هول و صدمت تیمور بختیار گفت از جلال و حرمت شعبان جعفری

او گرم نرم­خویی و من داغ سرکشی من داغ تندخویی و او گرم خوگری (گزیده: 53)

نمی­شود از مظاهر مصفا گفت و از هجویه او برای استاد بدیع­الزمان فروزانفر چیزی نگفت. ماجرا از ظهور و سقوط دکتر مصدق شروع می­شود که در زمان به قدرت رسیدن او، استاد فروزانفر به حمایت از مصدق می­پردازد و اشعاری برایش می­سراید. بعد از سقوط مصدق و خشمی که شاه بر فروزانفر می­گیرد، ایشان تغییر رویه می­دهد و شاه را مدح می­کند. مدتی بعد در کلاس از مظاهر مصفا می­خواهد که شعری بخواند و ایشان شعر معروف «یا مرگ یا مصدق» را می­خواند:

ای شیر پای دربند، ای پیشوا مصدق ای بر سپاه شیران، فرمانروا مصدق

آزادگان به راهت، از جان خود گذشتند با خون خود نوشتند، یا مرگ یا مصدق

این شعر، خشم استاد را برمی­انگیزاند. شاعر عافیت سوز هم بعد از مدتی، شعری در هجو فروزانفر می­سراید که سبب می­شود استاد نمره آن درس را نُه سال ابلاغ نکند. مظاهر مصفا بعدها از سرودن این هجونامه پشیمان شده و شعری در بیان ندامت خود می­سراید. از آنجا که بنا بر وصیت دکتر مصفا، خواندن حتی ابیاتی از آن هجونامه هم جایز نیست، چند بیتی از شعر دوم را می­آوریم:

آن خامه که بنوشت هجای تو شکستم وان دست که بد کرد بجای تو شکستم

آن شیشه که سرمایه مغروری من بود بردم به سر خویش و به پای تو شکستم

گر عهد تو بشکستن من بود، من امروز تا خلق بدانند وفای تو شکستم (گزیده: 115)

ماجرای خواندن این شعر در حضور فروزانفر به این ترتیب است که در دانشسرای عالی، شاعر به نزد استاد می­رود: «بعد شعری که سروده بودم را روی میزش گذاشتم و دیدم که از زیر عینک گلوله­گلوله اشک می­ریزد! من از دانشسرا بیرون رفتم چون تحمل نداشتم وی را در این حالت ببینم. الان هم یادم می­آید متأثر می­شوم و خودم را لعنت می­کنم و می­گویم که کار خوبی نکرده بودم» (صالحی، 1402: 79).

شعر مصفا، شعر زندگی اوست. تصنعی نیست. مصفا اشعاری نیز برای همسرش، دکتر امیربانو کریمی، سروده است. شعر زیر که در سال­های پیری و بیماری امیربانو سروده شده است، زیبایی­­های خاص خود را دارد.

دوشینه چون به قامت و رخسار دیدمش از بار درد سخت گران‌بار دیدمش

پیر و پریده‌رنگ و پریشان و دردمند زار و نزار و زرد و نگونسار دیدمش

عاری ز دلفریبی، بی ناز و دلبری خالی ز خواستار و خریدار دیدمش

شد آن که عندلیب به گفتار خواندمش رفت آن که کبک مست به رفتار دیدمش

دیدم دو دست کرده ستون کمر ز درد در زیر بار درد، خم و خوار دیدمش

بر قامت آیتی ز فروپاشی و زوال بر روی، رنگ یأس پدیدار دیدمش

در زیر دست و پای غم و رنج روزگار از‌ دست‌ رفته و شده‌ از کار دیدمش

دیدم که دوست دارمش از جان و دل هنوز با آنکه خصم‌خوی و ستم‌کار دیدمش

دکتر مظاهر مصفا در آبان ماه سال 1398 بعد از تحمل یک دوره بیماری درگذشت.

منابع:

صالحی، پیمانه. (1402). شاعر مشتعل (مصاحبه تاریخ شفاهی با مظاهر مصفا). تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

مصفا، مظاهر. (1398). گزینه اشعار. تهران: مروارید.