ستاره صبح، فائزه صدر: دوست صمیمیام مدتهاست که از همسرش جدا شده، ولی این موضوع را از اطرافش مخفی کرده، حتی از من! موضوع جدایی آنها را وقتی فهمیدم که چند ماه از تاریخ طلاقشان گذشته بود. وقتی درباره علت این سکوت و پنهانکاری پرسیدم، گفت: «نمیخواستم جداییام سر زبانها بیفتد و در محیط کار گرفتار مزاحمت و پیشنهادات بیشرمانه شوم.» به او حق دادم. چرا که در جامعه سنتی، اگر طلاق برای زن پایان جنگ با همسر باشد، آغاز مبارزه با جامعه هم هست! جامعهای که گاهی بهجای حمایت، زنان را در معرض قضاوت، سوءظن و تعرض قرار میدهد.
گویا جامعه سنتی انتظار دارد زن بعد از طلاق، بخشی از اعتبار اجتماعی و حق برخورداریاش از امنیت و احترام را نادیده بگیرد. بخشی از جامعه، زن مطلقه را بهعنوان زنی در دسترس تصور میکند و این نگاه زمینهساز مزاحمت، سوءاستفاده عاطفی و جنسی، پیشنهادهای بی شرمانه و تحقیرآمیز و حتی محدودیت بیشتر از سوی خانواده میشود.
زن پس از طلاق با فشار اقتصادی روبهروست و نیاز به کار کردن برای اداره زندگی دارد. زن مطلقه باید ناامنی جنسی و فشار اجتماعی را تحمل کند. زنی که برای رهایی از یک رابطه نامطلوب تصمیم به جدایی گرفته، حالا باید برای برخورداری از امنیت با جامعه بجنگد. ستاره صبح در گفتوگو با نیره لطف الهی، روانشناس و کارشناس علوم اجتماعی به بررسی این موضوع پرداخته که در ادامه میخوانید:
چرا در بخشهایی از جامعه سنتی، برخی از مردان تصور میکنند زنان مطلقه مرزهای اخلاقی و جنسی سهلگیرانهتری دارند و به خود اجازه میدهند پیشنهادهایی را مطرح کنند که معمولاً در مواجهه با دیگر زنان و دختران جامعه جرات بیان چنین خواستههایی را ندارند؟
اول این تاکید را داشته باشم که این رفتارها عمومیت ندارد و بیشتر مردم دارای فرهنگ هستند و از مرزهای اخلاق عدول نمیکنند. اما در چنین مواردی، به ویژه در بخشهای سنتی جامعه، طلاق خدشه دار شدن شأن و اعتبار زن تعبیر میشود و همین نگاه زمینه ساز بروز رفتارهای تبعیضآمیز است.
متأسفانه هنوز هم برخی زن را فردی مستقل و دارای حق انتخاب نمیبینند و با توجه به وضعیت تأهل زن را ارزیابی میکنند که دسترسی به زن چطور باید باشد یعنی وقتی زن همسر دارد یا دختر و خواهر کسی است. دسترسی را پایین ارزیابی میکنند و از کنار چنین زنی میگذرند.
در ساختار سنتی، زن متأهل تحت حمایت مرد و خانوادهاش قرار دارد، اما زن مطلقه ممکن است در آن ساختار از حمایت اجتماعی محروم فرض شود. در نتیجه، برخی مردان برای خود این حق را قائل میشوند که از مرزهای اخلاقی و شخصی این زن عبور کنند. در این نگاه سنتی برخی مردان حتی استقلال زن را نشانه ضعف و فرصتی برای سوء استفاده تلقی میکنند.
با این توصیف نگاه ابزاری و تبعیضآمیز به زنان مطلقه، باید محدود شود، درحالیکه ما در کلانشهرها و در میان مردان تحصیلکرده و دارای موقعیتهای اجتماعی برتر نیز شاهد چنین نگاهی به زنان مطلقه هستیم؟
مدرن شدن ظاهری لزوماً به معنای تغییر نگرشهای جنسیتی نیست. تحصیلات دانشگاهی، زندگی شهری و برخورداری از موقعیت اقتصادی باورهای مردسالارانه را از بین نمیبرد. در واقع، امروز جامعه با مردسالاری مدرن مواجه است؛ مردانی که ممکن است در ظاهر مدرن، تحصیلکرده و امروزی باشند، اما در روابط جنسیتی همچنان از الگوهای سنتی پیروی کنند. در ذهن این افراد طلاق همچنان با نوعی برچسب آسیب پذیری یا دسترس پذیری جنسی زن همراه است.
با توجه به تجربههای متعدد زنانی که پس از طلاق، صرفاً با هدف اشتغال، تأمین معاش، حفظ استقلال اقتصادی و تداوم حضور اجتماعی وارد محیطهای کاری و اجتماعی میشوند، اما در همین مسیر با پیشنهادهای غیراخلاقی، مزاحمتهای جنسی و سوءاستفادههای احتمالی مواجه میشوند، آیا میتوان بخشی از مسئولیت شکلگیری و تداوم این وضعیت را متوجه رفتار برخی زنان دانست؟ یا باید ریشه اصلی این مسئله را در ساختار مردسالار، فرهنگ جنسیتی و مناسبات نابرابر قدرت در جامعه جستوجو کرد؟
هیچ زنی به دلیل طلاق، اشتغال، حضور اجتماعی، نوع پوشش یا برقراری ارتباط حرفهای، مسئول پیشنهادهای جنسی ناخواسته و رفتارهای آزارگرانه دیگران نیست. البته زنان هم مثل هر گروه اجتماعی دیگری ممکن است در بازتولید کلیشههای جنسیتی یا رفتارهای تبعیضآمیز نقش و سهم داشته باشند؛ اما این موضوع با مسئول دانستن قربانی آزار تفاوت اساسی دارد.
ریشه اصلی این پدیده را باید در نابرابری قدرت جنسیتی، عادیسازی سلطه مردانه، ضعف مرزبندیهای اخلاقی و اجتماعی و تصور مالکیت یا دسترسی مردان بر زنان جستوجو کرد.
نمیتوانیم و نباید که ساختار مردسالار را در این موارد نادیده بگیریم، اما نباید همه مردان را یکسان دانست یا زنان را از عاملیت اجتماعی مبرا کرد. بااینحال، مسئولیت آزار همواره بر عهده فرد آزارگر است، نه زنی که برای استقلال و ادامه زندگیاش تلاش میکند.